Waarom kinderen in instellingen zwijgen

Wanneer er wordt gesproken over kinderbescherming, gaat het vaak over gebouwen, financiering, personeel, procedures en beleid. Veel minder aandacht is er voor een fundamentele vraag: waarom zwijgen zoveel kinderen wanneer er iets misgaat? Bestuursleden van Kinderen Centraal hebben meer dan 35 jaar geleden zelf gewerkt in residentiële instellingen voor kinderen. Onze inzichten zijn gebaseerd op praktijkervaring, professionele kennis, theorie en het internationale kinderrechtenkader. Hoewel tijden veranderen, blijven sommige mechanismen opvallend hetzelfde.

Veel mensen denken dat een kind vanzelf zal vertellen wanneer het onveilig is, onrecht ervaart of slecht wordt behandeld. De werkelijkheid is vaak anders. Kinderen die afhankelijk zijn van volwassenen bevinden zich niet in een gelijkwaardige positie. Zij zijn afhankelijk van verzorging, bescherming, huisvesting, voedsel, onderwijs en emotionele steun. Juist die afhankelijkheid maakt spreken soms moeilijk.

Kinderen kunnen zwijgen uit angst: angst om niet geloofd te worden, angst voor straf en angst voor de gevolgen voor zichzelf of voor anderen. Soms zijn zij bang dat hun situatie nog slechter zal worden wanneer zij hun mond opendoen. Daarnaast spelen loyaliteitsconflicten een belangrijke rol. Kinderen bouwen vaak een band op met medewerkers, verzorgers of andere volwassenen in hun omgeving. Zelfs wanneer zij ontevreden zijn of zich gekwetst voelen, kunnen zij het gevoel hebben dat klagen neerkomt op verraad.

Ook een gebrek aan vertrouwen speelt mee. Een kind dat eerder niet serieus is genomen, zal minder snel opnieuw hulp zoeken. Wanneer klachten niet zichtbaar worden opgepakt, leren kinderen dat spreken weinig zin heeft.

Vanuit het kinderrechtenperspectief is dit een belangrijk aandachtspunt. Het VN-Kinderrechtenverdrag stelt niet alleen dat kinderen beschermd moeten worden tegen mishandeling, verwaarlozing en uitbuiting, maar benadrukt ook het recht van kinderen om gehoord te worden in zaken die hen aangaan.

Dat betekent dat bescherming meer is dan goede bedoelingen. Bescherming vraagt om systemen die daadwerkelijk toegankelijk zijn voor kinderen.
● Kan een kind in een instelling veilig een klacht indienen?
● Weet het kind bij wie het terechtkan?
● Is er een vertrouwenspersoon beschikbaar?
● Wordt het kind serieus genomen?
● Krijgt het kind terugkoppeling over wat er met zijn of haar melding gebeurt?
Dit zijn geen administratieve vragen. Dit zijn vragen die direct raken aan de veiligheid en waardigheid van kinderen.

In veel landen is de aandacht voor kindvriendelijke klachtenmechanismen de afgelopen jaren toegenomen. Niet omdat alle instellingen slecht functioneren, maar omdat men heeft geleerd dat zelfs in goedbedoelende organisaties problemen kunnen ontstaan. Transparantie en toezicht zijn daarom geen teken van wantrouwen. Zij zijn een vorm van bescherming.

Het is belangrijk te benadrukken dat de overgrote meerderheid van de medewerkers in de jeugdzorg hun werk met toewijding verricht. Juist daarom verdienen zij systemen die duidelijkheid bieden en bijdragen aan een veilige cultuur. Goede medewerkers hebben er belang bij dat kinderen worden gehoord en dat signalen tijdig worden opgepakt.

Als samenleving moeten wij ons blijven afvragen of wij voldoende luisteren naar kinderen die afhankelijk zijn van onze zorg. Niet alleen wanneer er een incident plaatsvindt, maar elke dag opnieuw. De vraag is uiteindelijk niet of er regels bestaan. De vraag is of kinderen zich veilig genoeg voelen om hun stem te gebruiken. Het stilste kind heeft ons vaak het meeste te vertellen. Wanneer kinderen zwijgen, betekent dat niet automatisch dat alles goed gaat. Soms betekent het juist dat wij beter moeten luisteren.

Anneke Matil
Kinderrechtenactivist/oprichter Stichting Kinderen Centraal