Column: Wanneer de rivier ziek wordt

Apetrots noemen wij ons graag het groenste land ter wereld. We wijzen op onze uitgestrekte bossen, onze biodiversiteit en de vele bronrivieren die als levensaders door het land stromen. Internationale organisaties prijzen Suriname vanwege zijn bossen en zijn bijdrage aan de strijd tegen klimaatverandering.

Maar het is niet het hele verhaal. Een groen land is meer dan bomen alleen. De vraag die we onszelf steeds vaker moeten stellen is: hoe gezond zijn de bodem en onze rivieren nog? De recente vissterfte in de Saramaccarivier heeft veel emoties losgemaakt. Voor de bewoners van de getroffen dorpen gaat het niet alleen om dode vissen, maar om hun voedsel, hun drinkwater, hun cultuur en uiteindelijk hun bestaan.

Toch weten we nog steeds niet waardoor de vissen zijn gestorven. Er wordt volop gespeculeerd. De één noemt cyanide, de ander kwik. Maar zolang de onderzoeksresultaten niet bekend zijn, weten we eenvoudigweg niet met zekerheid wat de oorzaak is. Juist daarom is het goed dat de Nationale Milieu Autoriteit (NMA) kiest voor aanvullend onderzoek, ondersteund door internationale laboratoria. In een tijd waarin sociale media vaak sneller oordelen dan laboratoria kunnen onderzoeken, zijn zorgvuldigheid en bewijs essentieel voor het vertrouwen in onze instituten.

Dat neemt niet weg dat vragen gesteld mogen worden. Bijvoorbeeld over het moment waarop de NMA daadwerkelijk in actie kwam. De bewoners in het gebied hadden al veel eerder alarm geslagen en ook anderen waren eerder ter plaatse. Juist bij een milieuprobleem is snelheid van groot belang.

Terwijl de discussie zich nu vooral richt op de oorzaak van deze ene vissterfte, dreigt een veel grotere werkelijkheid buiten beeld te raken. Onze rivieren staan al jaren onder druk. Niet alleen de Saramaccarivier. Ook delen van de Marowijnerivier, de Lawa, de Tapanahony, de Coppename en andere waterwegen worden al jarenlang beïnvloed door intensieve goudwinning, ontbossing en andere menselijke activiteiten. Dat is geen nieuwe constatering. Wetenschappers, internationale organisaties en milieu-instanties wijzen daar al jaren op.

De goudkoorts levert zeker inkomsten op. Maar zij heeft ook een rekening neergelegd die we liever niet bekijken. Bossen worden op grote schaal opengekapt. De bodem wordt ernstig aangetast en vervuild. Het water dat door de goudvelden stroomt, vindt zijn weg naar de kreken en rivieren waarvan duizenden Surinamers afhankelijk zijn. Een bos bestaat niet alleen uit bomen. Ook de bodem leeft.

Wanneer die jarenlang wordt open gegraven en vervuild, raakt uiteindelijk het hele ecosysteem aangetast. Water, vissen, dieren en uiteindelijk ook de mens. Ironisch genoeg is de import van kwik in Suriname verboden, maar niet het gebruik.. Een importverbod op papier is iets anders dan een verbod in de praktijk. Wie het binnenland bezoekt, weet dat kwik nog in grote hoeveelheden wordt gebruikt bij de kleinschalige goudwinning. Dat is geen geheim.

Juist daarom roept de verdwijning van ruim 300 kilogram kwik van het terrein van politiebureau Geyersvlijt zoveel vragen op. Kwik is geen pak suiker dat spoorloos verdwijnt. Waar is het gebleven? En belangrijker nog: waar kan het uiteindelijk terechtkomen? Ook op die vragen verdient de samenleving nog altijd een antwoord.

Voor veel mensen aan de kust is een rivier iets waar je overheen vaart of vliegt. Voor duizenden bewoners van het binnenland is de rivier het leven zelf. Veel dorpen zijn uitsluitend via het

water of door de lucht bereikbaar. De rivier is hun verbinding met de buitenwereld. Zij drinken ervan, baden erin, wassen er hun kleding, varen erover en vissen erin. De rivier is hun levensader.

Wanneer de rivier ziek wordt, wordt uiteindelijk ook de gemeenschap ziek. Juist daarom is de oproep van de Vereniging van Inheemse Dorpshoofden in Suriname belangrijk. Niet omdat traditionele kennis laboratoriumonderzoek vervangt, maar omdat mensen die al generaties langs dezelfde rivier leven veranderingen vaak opmerken lang voordat meetapparatuur wordt ingezet. Wetenschap en lokale kennis hoeven geen tegenpolen te zijn. Ze kunnen elkaar juist versterken.

We weten nog altijd te weinig over de gezondheid van onze rivieren. Tegelijkertijd hebben onderzoeken al aangetoond dat in verschillende gebieden verhoogde kwikgehalten zijn aangetroffen in vissen. Toch reageren we vaak pas wanneer duizenden vissen sterven, wanneer mensen ziek worden of wanneer dorpen alarm slaan. Een structureel beleid om onze rivieren, bodems en ecosystemen te beschermen blijft uit.

Misschien is dat wel de belangrijkste les van deze gebeurtenis. Niet dat één rivier problemen heeft. Maar dat wij niet langer alleen moet afvragen hoeveel bos het land bezit. Ook de kwaliteit van de bodem, het water en de ecosystemen verdienen dezelfde aandacht. Want een groen land wordt niet alleen gemeten aan het aantal bomen dat overeind staat. Het wordt ook gemeten aan de gezondheid van zijn bodem, zijn rivieren en de mensen die ervan afhankelijk zijn. 

Misschien is het daarom tijd om onszelf een eerlijkere vraag te stellen. Zijn wij werkelijk het groenste land ter wereld, of zijn we vooral groen op satellietfoto's, terwijl de rivieren die ons land al eeuwenlang voeden steeds verder onder druk komen te staan?  Een rivier sterft nooit in één dag. Dat gebeurt beetje bij beetje. Wie het water verliest, verliest uiteindelijk veel meer dan een rivier.

Nita Ramcharan