BRICS-top: Daagt de groep echt een door het Westen gedomineerde wereld uit?

De 17e BRICS-top in Rio de Janeiro, Brazilië in 2025. (Getty Images) Sommige experts zeggen dat BRICS het Westen niet hoeft te vervangen om succesvol te zijn — het moet alleen de Westerse dominantie lastiger maken om uit te oefenen.

Een BRICS-lid is al maandenlang onder vuur en heeft vervolgens ook aanvallen gelanceerd tegen andere leden.

Dit weekend komen deze landen weer samen voor hun derde poging om consensus te vinden over een oorlog die dit jaar de wereld in zijn greep houdt en economieën heeft beschadigd.

India organiseert de BRICS-leiderstop op zaterdag en zondag in New Delhi. Het land wil de groep meer op de kaart zetten, terwijl de door de VS geleide oorlog tegen Iran de verdeeldheid onder de leden blootlegt: Teheran en Abu Dhabi staan tegenover elkaar. De Russische president Vladimir Putin arriveerde vrijdag in New Delhi.

De top op 12 en 13 september volgt ruim zes maanden na de Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran, dat sinds 2024 lid is van BRICS. Ook de Verenigde Arabische Emiraten sloten zich dat jaar aan.

De groep van opkomende landen — Brazilië, Rusland, India, China, Zuid-Afrika en recentelijk Iran, de VAE, Saudi-Arabië, Egypte, Ethiopië en Indonesië — is opgericht om de door het Westen geleide wereldorde uit te dagen.

Toch zeggen analisten dat BRICS, bijna twintig jaar na oprichting, de wereld weliswaar multipolairer heeft gemaakt, maar moeite heeft met het bouwen van een coherent alternatief voor het Westen.

BRICS heeft een platform buiten Westerse instituties gecreëerd, waardoor landen uit het Globale Zuiden meer onderhandelingsmacht en economische alternatieven hebben. Maar de Amerikaanse dollar blijft dominant en verdeeldheid beperkt gezamenlijke actie op het gebied van buitenlands beleid en veiligheid.

Sommige experts stellen echter dat het succes van BRICS niet moet worden afgemeten aan het vermogen om een alternatief te bieden voor Westerse instituties, maar aan de mate waarin het het uitoefenen van Westerse dominantie bemoeilijkt.

“We hebben de neiging om elk BRICS-initiatief te onderschatten omdat het niet de revolutie is die we verwachtten,” zeggen de Braziliaanse onderzoekers Octavio Oliveira en Enzo Godinho van het BRICS Studies Group van de Universiteit van Sao Paulo.

“Ja, het heeft niet de institutionele capaciteiten van de VN om geopolitieke kwesties aan te pakken, maar het feit dat het bestaat is een veel belangrijker platform voor landen in het Globale Zuiden om hun stem te laten horen en het Westen te omzeilen in samenwerking.”

Opgericht om het Westen uit te dagen
BRICS is opgericht om de door de VS geleide Westerse orde uit te dagen, maar het was nooit de bedoeling die te vervangen, benadrukken de analisten.

De groep ontstond na de financiële crisis van 2008 en het falen van de Doha-ronde van de Wereldhandelsorganisatie (WTO), een reeks handelsonderhandelingen die het internationale handelssysteem wilden hervormen ten gunste van landen in het Globale Zuiden.

“Landen die werden gezien als de volgende ‘ontwikkelde’ naties begrepen dat hun stem het best gehoord werd als ze zich als groep organiseerden,” aldus Oliveira en Godinho.

BRICS kwam voort uit de pogingen van deze landen om een gemeenschappelijke ontwikkelingsagenda buiten traditionele internationale organisaties en de VN te voeren. Daarmee daagde het de Westerse orde uit.

Opkomende machten wilden meer invloed op instituties die zij als door het Westen gedomineerd zagen. Dat is nog steeds een belangrijke drijfveer binnen de groep, zegt Sean Burges, universitair hoofddocent internationale studies aan de Carleton University in Canada. “Wat de BRICS-landen verbindt is vooral de wens om veel geld te verdienen via internationale handel en een einde te maken aan het morele vingertje van het Westen over mensenrechten en democratie,” aldus Burges.

Reformatie en meer autonomie zijn belangrijker dan het omverwerpen van de liberale internationale orde, zeggen de analisten.

“Waarom zou BRICS de wereldwijde bestuursverantwoordelijkheid van de G7 willen overnemen?” vraagt Burges zich af.

BRICS biedt zijn leden alternatieve kanalen voor handel en investeringen die vooral gericht zijn op nationale ontwikkeling en armoedebestrijding.

“De Chinese focus op ontwikkelingshulp zonder voorwaarden en de Braziliaanse discussies over directe valuta-swaps tussen centrale banken zijn duidelijke voorbeelden,” zegt Burges.

Dit leidde tot een sterke toename van economische uitwisseling binnen BRICS en het bredere Globale Zuiden.

Tegelijkertijd verdwijnt de druk op mensenrechten en democratie doordat hulpfondsen minder aan voorwaarden worden gebonden, wat laat zien dat instellingen zoals de Wereldbank en het IMF veranderen.

De notie van het Westen is sinds het begin van de jaren 2000 sterk veranderd, toen BRICS ontstond, in een totaal andere wereld, wijst geopolitiek analist Guy Burton op.

“Het Westen valt uit elkaar, met het wankelende trans-Atlantische bondgenootschap tussen de VS en Europa – dus het is onduidelijk wat BRICS precies uitdaagt, Amerika of Europa,” zegt Burton.

Grote economische macht, beperkte collectieve invloed
BRICS heeft een enorme economische omvang, maar de collectieve invloed blijft beperkt, zijn analisten het eens.

De groep telt bijna de helft van ’s werelds bevolking, produceert 40 procent van de mondiale koopkracht, 44 procent van de olieproductie en circa een kwart van de wereldhandel, benadrukt geostrategisch analist Imran Khalid.

De 11 leden groeien dit jaar met ongeveer 3,7 procent, tegenover 1 procent bij de G7, volgens het IMF.

Toch is de invloed zwakker dan de omvang doet vermoeden, aldus Khalid.

De New Development Bank (NDB), de financiële instelling van BRICS, had eind 2024 voor ongeveer 39 miljard dollar goedgekeurd, wat slechts enkele maanden aan verplichtingen van de Wereldbank is. Ook haalt de NDB het merendeel van haar geld in Amerikaanse dollars op.

Oliveira en Godinho zeggen dat de NDB weinig vernieuwing bracht en veel kenmerken deelt met bestaande multilaterale ontwikkelingsbanken.

De bijdrage aan het wereldwijde BBP blijft ook achter bij die van de G7, met China en India als drijvende krachten achter de groei.

De grootste beperking voor BRICS om Westerse economische macht uit te dagen is de blijvende afhankelijkheid van de Amerikaanse dollar, stellen de analisten.

“Ondanks veel retoriek over de-dollariseringsinitiatieven wordt het merendeel van de BRICS-handel nog in dollars afgerekend en houden de meeste landen grote dollarreserves aan, wat de dollar als wereldreservemunt bevestigt en de beleidsvrijheid beperkt,” zeggen Oliveira en Godinho.

Hoewel China het gebruik van de renminbi stimuleert en Saudi-Arabië handel in andere valuta mogelijk maakt, vormt de dollar geen serieuze bedreiging en dat zal waarschijnlijk ook het komende decennium zo blijven, aldus Burton.

“BRICS als geheel stapt niet af van de dollar; individuele leden verlagen wel hun eigen afhankelijkheid, stap voor stap,” zegt Khalid. “Dat gaat langzaam en is moeilijk terug te draaien.”

Toch mogen de economische prestaties van BRICS niet worden onderschat, zeggen Oliveira en Godinho. “De NDB is de eerste financiële instelling zonder Westerse landen, hoewel ze binnen de liberale internationale orde opereert.”

De uitbreiding van BRICS in 2024 met grote olieproducenten als Saudi-Arabië, Iran en de VAE heeft de collectieve invloed vergroot, vooral in wereldwijde energiemarkten.

Chinese investeringen in andere BRICS-landen, onder meer via het Belt and Road Initiative, en andere bilaterale stromen bieden concrete alternatieven voor financiering en ontwikkeling buiten de traditionele Bretton Woods-instellingen.

Verbonden door ambitie, verdeeld door belangen

De grootste kracht van BRICS — het vertegenwoordigen van een groot deel van de wereldbevolking — is mogelijk ook de grootste zwakte: er bestaan aanzienlijke verdeeldheden.

Tijdens een bijeenkomst van BRICS-ministers van Buitenlandse Zaken in mei in India lukte het niet om consensus te bereiken over de oorlog tussen de VS, Israël en Iran.

“De ministeriële bijeenkomst eindigde zonder verklaring omdat Iran Amerikaanse en Israëlische acties genoemd wilde zien, en de VAE hiermee niet instemde,” zegt Khalid.

Toch is het Globale Zuiden dat alle vredesinitiatieven aandrijft in de huidige oorlog, terwijl deze niet uit Washington komen.

Burton stelt dat de uitbreiding van BRICS de interne verdeeldheid eerder vergroot dan vermindert. “De uitbreiding vergroot de representatie van het Globale Zuiden, maar verwatert de samenhang van de groep.”

BRICS-lidmaatschap gaf Iran een platform, maar dat betekent niet dat de leden zich met Iran verenigen. “BRICS werkt niet volgens het principe ‘één voor allen, allen voor één’ – leden behouden bewust hun vrijheid om zelfstandig te handelen, wat het tegenovergestelde is van een gecoördineerde groep”, zegt Burton.

Burges bevestigt dat hoewel de leden meer invloed willen, er geen eensgezindheid is over de boodschap.

Hoewel de oorspronkelijke kleine samenstelling een uitdaging was voor de diversiteit binnen het Globale Zuiden, kan de uitbreiding ook de gezamenlijke prestaties ondermijnen, zeggen Oliveira en Godinho. Toch zien zij de groei en interesse van nieuwe leden als een positief teken van een veranderend multipolair systeem.