Zo werkt de tweede ronde in Brazilië: waarom Bolsonaro en Lula opnieuw tegenover elkaar staan

Brazilië heeft na de eerste ronde van de presidentsverkiezingen nog geen winnaar. Flávio Bolsonaro eindigde met 47,03 procent voor president Luiz Inácio Lula da Silva, die 45,16 procent behaalde. Omdat geen van beiden meer dan de helft van de geldige stemmen kreeg, moeten de Brazilianen op zondag 25 oktober opnieuw naar de stembus. Maar hoe werkt het Braziliaanse kiesstelsel precies en waarin verschilt het van dat van de Verenigde Staten?

Bij de presidentsverkiezingen in Brazilië is het niet voldoende om in de eerste ronde simpelweg de meeste stemmen te behalen. Een kandidaat moet meer dan 50 procent van de geldige stemmen krijgen om direct tot president te worden gekozen. Blanco en ongeldige stemmen worden bij het bepalen van die meerderheid niet meegerekend.

Bolsonaro kreeg in de eerste ronde ruim 56,1 miljoen stemmen, tegenover bijna 53,9 miljoen voor Lula. Hoewel Bolsonaro daarmee als eerste eindigde, is hij dus nog niet gekozen

tot president.

Omdat geen van de kandidaten de vereiste meerderheid behaalde, gaan de twee kandidaten met de meeste stemmen door naar een tweede ronde. Op 25 oktober wordt de keuze daardoor teruggebracht tot Bolsonaro en Lula.

President Lula. Foto: Reuters

Tweede ronde begint weer bij nul De stemmen uit de eerste ronde worden niet meegenomen naar de tweede ronde. Brazilianen brengen op 25 oktober opnieuw hun stem uit. Wie dan de meeste geldige stemmen krijgt, wordt president.

Daarmee worden de kiezers die in de eerste ronde op andere kandidaten hebben gestemd een belangrijke groep. Bolsonaro en Lula krijgen de komende weken de opdracht deze kiezers achter zich te krijgen.

Ook de opkomst kan veranderen. Iemand die in de eerste ronde niet heeft gestemd, is niet automatisch uitgesloten van deelname aan de tweede ronde, mits de kiezer aan de geldende Braziliaanse kiesregels voldoet.

Geen strijd om deelstaten Een belangrijk kenmerk van het

Braziliaanse systeem is dat de president rechtstreeks door de bevolking wordt gekozen. Voor de uiteindelijke uitslag telt het landelijke totaal van de geldige stemmen.

Het is dus niet noodzakelijk dat een kandidaat een bepaald aantal deelstaten wint.

Een stem in São Paulo telt voor het presidentschap uiteindelijk mee in hetzelfde landelijke totaal als een stem in Acre, Bahia of een andere deelstaat. Grote deelstaten zijn vanzelfsprekend belangrijk omdat daar veel meer kiezers wonen, maar er worden geen punten of kiesmannen toegekend aan de winnaar van een deelstaat. Dat is een belangrijk verschil met de Verenigde Staten.

Amerika werkt met kiesmannen Ook de Verenigde Staten hebben een presidentieel systeem, maar de president wordt daar niet rechtstreeks aangewezen door degene die landelijk de meeste stemmen krijgt.

De Amerikanen werken met het Electoral College, het kiescollege. Daarin zijn 538 kiesmannen verdeeld over de staten en Washington D.C. Om president te worden, zijn normaal

gesproken minimaal 270 kiesmannen nodig.

In de meeste Amerikaanse staten geldt het principe dat de kandidaat met de meeste stemmen in die staat vrijwel alle kiesmannen van die staat krijgt. Alleen Maine en Nebraska hanteren een afwijkende verdeling.

Daardoor draait een Amerikaanse presidentsverkiezing vooral om het winnen van voldoende kiesmannen.

Een kandidaat kan in de Verenigde Staten zelfs president worden terwijl zijn tegenstander landelijk meer individuele stemmen heeft gekregen. Dat gebeurde onder meer bij de presidentsverkiezingen van 2000 en 2016.

Wat als het in Brazilië exact 50-50 wordt? Het Braziliaanse kiesstelsel kent nog een opmerkelijke regel. Zelfs voor het uitzonderlijke scenario waarin beide kandidaten in de tweede ronde precies hetzelfde aantal geldige stemmen krijgen, is wettelijk bepaald wie wint.

Er komt dan geen derde verkiezingsronde en er wordt ook niet geloot. Bij een exacte gelijke stand wordt de oudste kandidaat tot winnaar uitgeroepen.

In de huidige presidentsstrijd zou die regel

in het voordeel zijn van Lula. Hij is 80 jaar, terwijl Flávio Bolsonaro 45 jaar is. Als beiden op 25 oktober exact hetzelfde aantal geldige stemmen zouden krijgen, zou Lula op basis van zijn leeftijd tot winnaar worden uitgeroepen.

Daarbij is een belangrijk onderscheid nodig. Een uitslag van bijvoorbeeld 50,00 procent voor Bolsonaro en 50,00 procent voor Lula betekent niet automatisch dat sprake is van een echte gelijke stand. Percentages worden afgerond. De leeftijdsregel wordt pas relevant wanneer beide kandidaten in absolute aantallen exact evenveel geldige stemmen hebben gekregen.

De kans op zo’n situatie is bij tientallen miljoenen uitgebrachte stemmen vanzelfsprekend zeer klein, maar de Braziliaanse wet voorziet er wel in.

In Brazilië beslist landelijke meerderheid Wanneer bijvoorbeeld kandidaat A in de eerste ronde 47 procent behaalt en kandidaat B 45 procent, terwijl de overige kandidaten samen 8 procent krijgen, is kandidaat A nog geen president. A en B gaan

naar de tweede ronde.

Eindigt die vervolgens op 51 tegen 49 procent, dan wordt de kandidaat met 51 procent president. Het maakt daarbij niet uit hoeveel deelstaten beide kandidaten hebben gewonnen. Het landelijke aantal geldige stemmen is beslissend.

In de Verenigde Staten zou een vergelijkbare landelijke verhouding niet automatisch bepalen wie president wordt. Daar moet worden gekeken naar de verdeling van de kiesmannen.

Geen Amerikaanse tweede ronde Nog een belangrijk verschil is dat de Verenigde Staten geen reguliere tweede ronde kennen zoals Brazilië. Als geen enkele Amerikaanse presidentskandidaat een meerderheid van het Electoral College behaalt, gaan de Amerikanen niet opnieuw naar de stembus. Het Huis van Afgevaardigden kiest dan de president uit de daarvoor in aanmerking komende kandidaten. Daarbij heeft iedere staatsdelegatie één stem. De Senaat kiest in zo’n uitzonderlijke situatie de vicepresident.

In Brazilië wordt de beslissing juist opnieuw rechtstreeks aan de kiezers voorgelegd.

Voor Bolsonaro en Lula betekent

dit dat de uitslag van 4 oktober vooral heeft bepaald wie naar de beslissende ronde doorgaat. Hun eerdere stemmen worden niet meegenomen.

Op 25 oktober begint de telling opnieuw bij nul. De kandidaat die dan de meerderheid van de geldige stemmen krijgt, wordt de volgende president. Alleen bij een vrijwel onvoorstelbare exacte gelijke stand komt de bijzondere Braziliaanse leeftijdsregel in beeld: de oudste kandidaat wint.