Heeft Lula zijn eigen politieke tegenpool gecreëerd?
Voor sommige Brazilianen is de vraag niet langer: wat kan de overheid voor mij doen?
Maar eerder: waarom maakt de overheid het mij zo moeilijk om zelf iets op te bouwen?
Dat sentiment biedt ruimte voor een politieke boodschap die de overheid, bureaucratie en belastingen als obstakels presenteert.
Flávio Bolsonaro probeert precies dat terrein te betreden. Zijn campagne combineert een harde veiligheidsagenda met een boodschap van minder bureaucratie en meer ruimte voor individuele economische activiteit.
De retoriek vertoont daarbij overeenkomsten met de libertaire politiek van de Argentijnse president Javier Milei, die met zijn belofte om de bureaucratie met een 'kettingzaag' aan te pakken eveneens een beroep doet op kiezers die de overheid eerder als probleem dan als oplossing zien.
Maar Brazilië is economisch niet simpelweg slechter af
Daarmee ontstaat een tweede paradox.
De verkiezingsuitslag kan gemakkelijk de indruk wekken dat Brazilianen Lula afwijzen
omdat zijn economische beleid heeft gefaald. De cijfers geven daar geen eenduidige ondersteuning voor.
De Braziliaanse arbeidsmarkt heeft zich de afgelopen jaren juist hersteld. Volgens een recente analyse van de Braziliaanse krant Folha de S.Paulo gaan huishoudens de verkiezingen in met meer werkgelegenheid en hogere inkomens, maar ook met meer schulden. Hoge rente en de kosten van levensonderhoud drukken zwaar op de huishoudbudgetten.
Ook het IMF beschrijft de Braziliaanse economie als veerkrachtig. Het fonds verwachtte in juli verdere groei in 2026, maar waarschuwde tegelijkertijd voor inflatiedruk en de noodzaak om de overheidsschuld op een houdbaar pad te brengen.
Het probleem voor Lula is daarom niet noodzakelijk dat Brazilianen helemaal geen economische vooruitgang ervaren. Het probleem kan zijn dat vooruitgang niet hetzelfde is als perspectief.
Wie meer verdient maar tegelijkertijd hoge woonlasten, boodschappenprijzen, rente en schulden ervaart, kan het gevoel hebben dat de verbetering onvoldoende is.
Dat onderscheid is cruciaal.
Een regering kan economische indicatoren verbeteren en toch politieke steun verliezen wanneer burgers het gevoel hebben dat hun eigen leven niet snel genoeg verbetert.
Bolsonaro verkoopt geen terugkeer naar het verleden
Flávio Bolsonaro probeert daarom niet uitsluitend het oude Bolsonaro-electoraat te mobiliseren. Hij bouwt voort op de politieke erfenis van zijn vader, maar richt zich ook op een veranderde maatschappij.
Zijn boodschap is dat burgers minder afhankelijk moeten zijn van de staat, dat belastingen en regels moeten worden teruggedrongen en dat criminaliteit veel harder moet worden aangepakt.
Daarmee ontstaat een opmerkelijke coalitie.
Aan de ene kant staan traditionele conservatieve kiezers, waaronder veel evangelische Brazilianen en aanhangers van Jair Bolsonaro.
Aan de andere kant staat een groeiende
groep kiezers die economisch zelfstandig probeert te worden en zich niet noodzakelijk herkent in de klassieke taal van de Braziliaanse linkerzijde.
Volgens Zicman de Barros kan juist dat verklaren waarom de Bolsonaro-familie ondanks de juridische problemen rond Jair Bolsonaro en de controverses rond verschillende familieleden nog altijd in staat is zichzelf als anti-establishment te presenteren.
Dat lijkt op het eerste gezicht tegenstrijdig.
Hoe kan een familie die al jaren een prominente plaats inneemt in de Braziliaanse politiek nog als anti-establishment worden gezien?
Het antwoord ligt volgens deze analyse niet alleen in de feitelijke positie van de familie, maar in het politieke verhaal dat zij vertelt.
Voor een deel van het electoraat vertegenwoordigt Lula inmiddels juist het systeem.
Lula werd van uitdager de gevestigde macht
Dat is misschien de grootste politieke verandering van allemaal. Lula was ooit de man die tegenover het establishment stond. Hij
was de vakbondsleider die de traditionele machtsstructuren uitdaagde.
Nu is hij de zittende president van een van de grootste landen ter wereld.
Hij vertegenwoordigt een politieke partij die al decennia in Brasília actief is. Zijn regering beschikt over uitgebreide staatsmacht en hij verdedigt de democratische instituties tegen aanvallen van extreemrechts.
Daarmee kan dezelfde Lula voor verschillende kiezers twee volledig verschillende dingen symboliseren.
Voor zijn traditionele achterban is hij nog altijd de president die armoede bestreed en sociale mobiliteit mogelijk maakte.
Voor sommige jongere of economisch ambitieuzere kiezers is hij inmiddels onderdeel van het politieke systeem dat volgens hen te weinig verandert.
Zicman de Barros vat die paradox samen door te stellen dat Lula tegenwoordig het establishment belichaamt, ondanks zijn oorspronkelijke populistische en vakbondsachtergrond.
De cijfers vertellen een verhaal van geografische polarisatie
De verkiezingskaart laat bovendien zien dat Brazilië politiek diep verdeeld blijft.
Minas Gerais is daarbij bijzonder belangrijk. De deelstaat geldt traditioneel als een belangrijke politieke graadmeter omdat hij geografisch en demografisch tussen verschillende Braziliaanse regio's in ligt. Daar behaalde Flávio ongeveer 48,2 procent tegen 43,3 procent voor Lula. In Rio Grande do Sul was het verschil nog groter: 55,6 tegen 35,7 procent.
Lula blijft ondertussen zeer sterk in het noordoosten, de regio waar zijn politieke identiteit het diepst is verankerd.
Maar de verkiezingskaart laat zien dat zijn vroegere brede nationale coalitie moeilijker bijeen te houden is.
Een kwart van de stemmen ging naar niemand van de twee
Ook de tweede ronde begint niet bij nul.
Naast de ongeveer
110 miljoen stemmen die naar Lula en Flávio gingen, stemden miljoenen Brazilianen op andere kandidaten. Bovendien bleef ongeveer 21 procent van de kiezers thuis. Volgens de analyse van Folha waren er circa 33 miljoen onthoudingen en ongeveer 9,2 miljoen stemmen voor andere kandidaten.
Dat maakt de komende drie weken cruciaal.
Niet alleen Lula en Bolsonaro moeten hun eigen achterban opnieuw mobiliseren. Ze moeten ook kiezers bereiken die juist in de eerste ronde een alternatief zochten voor de twee dominante politieke families.
Daarbij zal de vraag zijn of die kiezers vooral uit protest stemden, een ideologische voorkeur hadden of simpelweg een andere economische koers zoeken.
Het Congres schuift ondertussen verder naar rechts
Wie alleen naar het presidentschap kijkt, mist een belangrijk deel van de uitslag.
Het Braziliaanse Congres is na de verkiezingen duidelijk naar rechts opgeschoven. De PL van Bolsonaro breidde haar vertegenwoordiging in de Kamer
uit van 98 naar 121 zetels en vergrootte haar aantal zetels in de Senaat van 15 naar 28. De Arbeiderspartij van Lula bleef met negen senatoren vertegenwoordigd en kwam in de Kamer uit op 88 zetels.
Dat betekent dat zelfs een eventuele overwinning van Lula op 25 oktober hem voor een aanzienlijk andere politieke omgeving zou plaatsen dan tijdens zijn huidige termijn.
Voor zijn regering zou het moeilijker kunnen worden om beleid door het parlement te krijgen zonder steun van centrum- en rechtse partijen.
Voor het Bolsonaro-kamp is de parlementaire uitslag juist van groot belang. De PL beschikt straks over een veel grotere machtsbasis, terwijl centrum-rechtse partijen eveneens sterk vertegenwoordigd zijn.
De presidentsverkiezing gaat daarom niet alleen over Lula of Flávio.
Het gaat ook over wie vanaf 2027 bepaalt welke wetten, begrotingen en institutionele hervormingen in Brazilië mogelijk zijn.
Ook de Amazone en grondrechten
staan op het spel
De rechtse verschuiving heeft gevolgen voor beleidsterreinen die veel verder gaan dan economie.
Inheemse organisaties en milieuorganisaties hebben gewaarschuwd dat de nieuwe machtsverhoudingen in het Congres gevolgen kunnen hebben voor bescherming van inheemse gebieden en het Amazonegebied. Vooral plannen om mijnbouw in inheemse gebieden gemakkelijker mogelijk te maken leiden tot zorgen.
Dat vormt een scherp contrast met Lula's internationale klimaatpolitiek en zijn inspanningen om de ontbossing in de Amazone terug te dringen.
De verkiezingen kunnen daarmee ook de vraag bepalen hoeveel ruimte Brazilië de komende jaren geeft aan mijnbouw, landbouwuitbreiding en economische exploitatie van beschermde gebieden.
De paradox van Lula
Uiteindelijk is het misschien te eenvoudig om te zeggen dat Lula's successen zijn ondergang hebben veroorzaakt.
Sociale programma's hebben niet automatisch een rechts electoraat gecreëerd. Economische groei betekent niet vanzelf dat burgers de regering verlaten. En de verkiezingsuitslag wordt ook bepaald door criminaliteit,
culturele kwesties, politieke polarisatie, corruptieschandalen, religie en de persoonlijke aantrekkingskracht van de Bolsonaro-familie.
Maar er is wel een duidelijke paradox.
Lula hielp mee aan de vorming van een Brazilië waarin miljoenen mensen niet langer uitsluitend bezig zijn met overleven. Een deel van die bevolking heeft inmiddels andere ambities: een eigen bedrijf, een hoger inkomen, een huis, financiële zelfstandigheid en meer economische vrijheid.
En zodra mensen economisch veranderen, veranderen vaak ook hun politieke verwachtingen.
De Braziliaanse linkerzijde kan daardoor niet eeuwig blijven vertrouwen op dezelfde coalitie die haar twintig jaar geleden groot maakte.
De vraag voor Lula in de komende drie weken is dan ook niet alleen hoe hij zijn sociale verworvenheden verdedigt. Hij moet kiezers ervan overtuigen dat de staat die hen uit de armoede heeft geholpen, ook de staat kan zijn die hen helpt verder vooruit te komen.
Flávio Bolsonaro vertelt daar een
ander verhaal tegenover: dat de volgende stap juist begint met minder overheid en meer ruimte voor het individu.
Op 25 oktober kiezen de Brazilianen niet alleen tussen twee kandidaten.
Ze kiezen tussen twee interpretaties van de verandering die hun land de afgelopen twintig jaar heeft doorgemaakt.
