Donders: culturele verschillen passen binnen mensenrechten, schadelijke tradities niet

Culturele verschillen kunnen een plaats krijgen binnen universele mensenrechten, zolang tradities geen schade toebrengen aan individuen of de samenleving. Dat stelde hoogleraar Yvonne Donders tijdens een openbare lezing van Stichting Projekta over de verhouding tussen mensenrechten en culturele diversiteit.

Stichting Projekta kijkt terug op een drukbezochte openbare lezing over de dynamiek tussen universele mensenrechten en culturele diversiteit. De bijeenkomst vond plaats in Spice Quest en werd georganiseerd in samenwerking met het Centre for Civil and Political Rights (CCPR) uit Genève.

Centraal stond de inleiding van prof. mr. dr. Yvonne Donders, lid van het VN-Mensenrechtencomité en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Zij benadrukte dat de universele waarde van mensenrechten niet betekent dat deze rechten overal op precies dezelfde manier moeten worden toegepast.

“Universaliteit is geen uniformiteit. Gelijkheid omvat juist ook het recht om anders te zijn”, hield Donders de aanwezigen voor.

Ruimte voor culturele verschillen In een cultureel diverse samenleving

als Suriname kunnen lokale tradities en identiteiten soms botsen met internationaal aanvaarde normen. Volgens Donders zijn cultuur en culturele identiteit echter nauw verbonden met de menselijke waardigheid. Om die reden worden culturele rechten uitdrukkelijk beschermd binnen het internationale recht.

“Mensenrechten bieden een bandbreedte waarin ruimte is voor verschillen”, aldus de hoogleraar. Die ruimte kent volgens haar wel duidelijke grenzen. Het wordt problematisch wanneer tradities schadelijk zijn voor een individu, een gemeenschap of de samenleving. Dat geldt bijvoorbeeld voor gebruiken waarbij kinderen lichamelijke of psychische schade wordt toegebracht.

Donders onderstreepte tegelijkertijd dat cultuur niet statisch is. Gebruiken kunnen zich door de tijd heen ontwikkelen en aanpassen. “Niet alle culturele gebruiken hoeven volledig te worden afgeschaft; ze kunnen soms ook worden aangepast.”

Risico’s van technologie en sociale media Tijdens de discussieronde bracht minister van Onderwijs, Wetenschap en Cultuur Dirk Currie de invloed van moderne technologie, sociale media en kunstmatige intelligentie op cultuur

en mensenrechten ter sprake.

Donders erkende dat digitalisering veel culturele uitingen toegankelijk heeft gemaakt, maar wees ook op de risico’s. Mis- en desinformatie kunnen zich razendsnel verspreiden, terwijl technologische systemen volgens haar niet altijd neutraal zijn. Vooroordelen die in systemen en algoritmen zijn verwerkt, kunnen culturen en rechten verder onder druk zetten.

Overheid moet verdragen naleven Een belangrijk deel van het debat ging over de verantwoordelijkheid van de Surinaamse overheid. Donders legde uit dat landen zelf beslissen of zij een VN-verdrag ratificeren. Na ratificatie ontstaat echter wel de verplichting om nationale wetgeving en beleid in overeenstemming te brengen met dat verdrag.

“Landen mogen zich niet decennialang verschuilen achter het argument dat bepaalde rechten niet passen binnen de maatschappij of dat er geen maatschappelijk draagvlak voor is”, stelde zij.

De staat moet volgens Donders actief kunnen aantonen dat zij werkt aan verandering. Daarvoor zijn onder meer structurele mensenrechteneducatie binnen het gehele

onderwijscurriculum, het bestrijden van stigma’s en vooroordelen en een open dialoog met alle betrokken groepen nodig.

Belangrijke rol maatschappelijk middenveld Ook de rol van het maatschappelijk middenveld kwam uitgebreid aan de orde. Alleen juridische instrumenten zijn volgens de sprekers niet voldoende om mensenrechten daadwerkelijk te beschermen.

Maatschappelijke organisaties zoals Projekta dragen bij aan bewustwording, stimuleren de dialoog en stellen schaduwrapporten op. Daarmee kunnen zij kritisch volgen in hoeverre de overheid internationale mensenrechtenverplichtingen naleeft.