Analyse: Een constitutionele botsing om onderhandse amendementen

De discussie over de voorgenomen hervorming van de rechterlijke macht heeft een opmerkelijke fase bereikt. Het Hof van Justitie en het Openbaar Ministerie (OM) hebben in ongekend scherpe bewoordingen gewaarschuwd voor amendementen die op het moment van hun interventie formeel nog niet waren ingediend bij De Nationale Assemblee (DNA). Maatschappelijke organisaties, advocaten en het bedrijfsleven hebben zich vervolgens achter de zorgen geschaard. Daarmee dreigt een institutionele botsing te ontstaan over voorstellen waarover het parlement formeel nog niet eens beschikt. De vraag is

niet of Hof en OM hun zorgen mogen uiten. Die ruimte moeten zij hebben. De wezenlijke vraag is waar noodzakelijke bescherming van de rechterlijke onafhankelijkheid eindigt en beïnvloeding van het wetgevingsproces begint. Dat onderscheid is belangrijk, juist omdat het om de rechtsstaat gaat.

De voorgenomen wijzigingen van onder meer de Grondwet, de Wet Rechtspositie Rechterlijke Macht en het Reglement op de Inrichting en Samenstelling van de Rechterlijke Macht hebben rechtstreeks te maken met de organisatie van de rechtspraak en het OM. Het ligt daarom voor de hand dat Hof en OM nauwlettend volgen wat politiek en parlement met deze wetgeving willen.

Daar is op zichzelf niets vreemds aan. Integendeel: bij zulke ingrijpende hervormingen is het verstandig dat deskundigen en rechtstreeks betrokken instituties worden gehoord. Maar wat zich nu heeft afgespeeld, gaat verder dan een technisch advies of een informele consultatie.

Niet ingediend
In DNA is inmiddels vastgesteld dat de amendementen waarover de commotie is ontstaan niet formeel bij het college zijn ingediend. Assembleevoorzitter Ashwin Adhin heeft dat vrijdag in de openbare vergadering bevestigd. Ook Ebu Jones, een van de initiatiefnemers, verklaarde dat geen dergelijke amendementen waren ingediend. Rabin Parmessar, voorzitter van de commissie van rapporteurs die de wetsvoorstellen behandelt, zei eveneens dat zijn commissie de stukken niet formeel had ontvangen.

Dat betekent niet dat er geen teksten bestaan. Er zijn conceptamendementen opgesteld. Dat gebeurt vaker voordat een amendement formeel wordt ingediend. Teksten worden voorbereid, besproken, gewijzigd en soms opnieuw gewijzigd voordat de initiatiefnemers besluiten welke versie uiteindelijk bij het parlement wordt aangeboden. Starnieuws verneemt dat de betreffende voorstellen binnen coalitieverband zijn besproken. Maar bespreking binnen een politieke coalitie is iets anders dan indiening bij het parlement. En juist dat onderscheid lijkt in de ontstane discussie vrijwel verloren te zijn gegaan.

Hof wist dat het om onderhandse stukken ging
Opmerkelijk is dat het Hof zelf in zijn brief duidelijk maakt dat het de status van de stukken kende. Het schrijft dat de laatste amendementsvoorstellen, gedateerd 3 augustus 2026, ongetekend waren en onderhands naar de president van het Hof waren verzonden.
Ook het OM geeft aan dat de laatste amendementen niet formeel aan het instituut ter hand waren gesteld, maar stelt dat de amendementen zijn ingediend bij DNA. Dit is echter onjuist. 

Hof en OM beschikken over stukken die zich nog buiten de formele parlementaire behandeling bevonden. Dat maakt hun inhoudelijke bezorgdheid niet minder relevant. Maar het maakt de vorm waarin vervolgens is gereageerd des te relevanter.

Van informeel stuk naar zeer formele waarschuwing
Tegenover de informele status van de stukken staat een uiterst formele reactie. Hof en OM hebben hun bezwaren schriftelijk aan de voorzitter van DNA kenbaar gemaakt. De kwestie kreeg nog meer gewicht doordat de brieven via deurwaardersexploot aan de Assembleevoorzitter werden betekend. Uit het exploot blijkt dat Hof en OM daarbij als rekwiranten optraden. Dat is geen vrijblijvende manier om een mening kenbaar te maken. Daarmee ontstaat een opmerkelijke situatie: niet-formeel ingediende voorstellen krijgen een uiterst formeel institutioneel antwoord. Daarover mag de vraag worden gesteld waarom voor deze route is gekozen.

Wanneer het Hof kennis krijgt van een onderhands concept dat ernstige constitutionele bezwaren oproept, kan het contact zoeken met de initiatiefnemers, regering of Assembleevoorzitter. Het kan wijzen op mogelijke gevolgen, juridisch advies verstrekken of vragen om formeel te worden gehoord zodra de voorstellen worden ingediend. Dat is iets anders dan de situatie die nu is ontstaan, waarin reeds vóór formele indiening zware constitutionele waarschuwingen richting het parlement zijn uitgegaan.

Zware woorden
Ook de bewoordingen zijn niet gering. Het OM stelt dat de voorgestelde amendementen afbreuk doen aan de onafhankelijkheid, slagvaardigheid en het gezag van de rechterlijke macht. Het waarschuwt voor destabilisering van de rechtsstaat en diskwalificeren van de rechterlijke macht.

Het Hof gaat eveneens ver. De rechters waarschuwen voor ernstige constitutionele en institutionele consequenties en stellen dat zij zich, wanneer de voorstellen in de huidige vorm worden doorgezet, zullen beraden op de constitutionele, organisatorische en juridische consequenties en op maatregelen die zij noodzakelijk achten ter bescherming van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Het Hof heeft het volste recht om voor zijn onafhankelijkheid op te komen.

Wanneer zulke zware woorden door een van de staatsmachten worden gebruikt, moet duidelijk zijn waartegen zij zijn gericht. Op het moment dat deze waarschuwingen werden gegeven, lag de betreffende tekst nog niet formeel voor het parlement. De initiatiefnemers konden hem nog wijzigen, onderdelen schrappen of uiteindelijk besluiten bepaalde voorstellen helemaal niet in te dienen. De waarschuwing liep daarmee vooruit op de formele parlementaire besluitvorming.

Maatschappelijke

organisaties volgen
Vervolgens ontstond een tweede beweging. Organisaties uit het bedrijfsleven, advocatuur en andere maatschappelijke geledingen: Vereniging Surinaams Bedrijfsleven (VSB), het Burgerinitiatief voor Participatie en Goed Bestuur (BINI), de Associatie van Surinaamse Fabrikanten (ASFA), de Associatie van Kleine en Middelgrote Ondernemers (AKMOS) en het Centrum voor Goed Bestuur (CGB) schaarden zich achter de zorgen over de rechterlijke onafhankelijkheid. Er werd gewaarschuwd tegen eenzijdige wijzigingen en aangedrongen op overleg en draagvlak.

Ook maatschappelijke organisaties hebben vanzelfsprekend het recht zich uit te spreken. Een sterke samenleving hoort zich juist te roeren wanneer fundamentele rechtsstatelijke waarden in het geding kunnen zijn. Maar kritisch burgerschap geldt niet alleen tegenover regering en parlement. Het geldt óók tegenover gezaghebbende instituties als Hof en OM.

Daarom mag worden gevraagd hoeveel organisaties die zich inmiddels publiekelijk hebben uitgesproken de betreffende amendementen zelf volledig hebben bestudeerd. Wisten zij dat deze nog niet formeel bij DNA waren ingediend? Hebben zij zelfstandig onderzocht wat de status van de stukken was? En hebben zij onderscheid gemaakt tussen bezwaren tegen mogelijke wijzigingen en bezwaren tegen een daadwerkelijk aan het parlement voorgelegd amendement? Gezag van een instituut kan geen vervanging zijn voor eigen beoordeling. Juist maatschappelijke organisaties die zich beroepen op bescherming van de democratische rechtsstaat zouden ook kritisch moeten kijken naar de wijze waarop alle staatsmachten — niet alleen regering en parlement — hun bevoegdheden en institutionele invloed gebruiken.

Dreigende clash
Het grootste risico is inmiddels dat de discussie zichzelf voorbijloopt. Nog voordat DNA de betreffende amendementen formeel heeft ontvangen en voordat een openbaar parlementair debat over de teksten is begonnen, zijn posities ingenomen. Hof en OM hebben zware waarschuwingen afgegeven. Maatschappelijke organisaties hebben steun uitgesproken. Vanuit DNA zijn vervolgens kritische vragen gesteld over de wijze waarop Hof en OM reageren op iets wat het parlement formeel nog niet heeft ontvangen.